Urfa’da misafirlik, yalnızca bir eve konuk kabul etmek değildir; geçmişten bugüne taşınan bir hayat anlayışının, bir medeniyet tasavvurunun ve toplumsal terbiyenin gündelik hayata yansımasıdır. Bu topraklarda insan, misafirini ağırlarken aslında kendi tarihini, ailesini, yetişme biçimini ve insan anlayışını da ortaya koyar.

Urfa, tarih boyunca Mezopotamya’nın kuzeyinde, farklı medeniyetlerin, inançların ve kültürlerin buluştuğu kadim bir şehirdir. Edessa’dan Urfa’ya uzanan tarih, Asurluların, Perslerin, Romalıların, Bizans’ın, İslâm devletlerinin ve Osmanlı’nın izlerini taşır. Harran’ın binlerce yıllık geçmişi, Balıklıgöl’ün etrafında şekillenen inanç dünyası, eski taş evlerin avluları, dar sokakları ve geniş aile hayatı bu şehrin hafızasını oluşturur. Bir yanında Fırat’ın bereketi, diğer yanında Harran Ovası’nın uçsuz bucaksız düzlükleri vardır.

Yazları kavurucu sıcak, kışları nispeten ılık geçen bu coğrafyada hayat, iklimin de etkisiyle avlularda, geniş eyvanlarda ve aile büyüklerinin etrafında şekillenmiştir. Yüksek duvarların ardındaki taş evler yalnızca insanları sıcaktan korumaz; aynı zamanda aile hayatının, komşuluk ilişkilerinin ve misafirperverliğin yaşandığı bir dünyanın kapılarını açar.

Urfa’nın sosyal hayatında aile, akrabalık, aşiret ve komşuluk ilişkileri tarihsel olarak önemli bir yer tutar. İnsanlar yalnızca aynı evin içinde yaşamaz; aynı hatıranın, aynı geçmişin ve çoğu zaman aynı toplumsal sorumluluğun da ortaklarıdır. Misafirlik ise bu ilişkilerin en görünür olduğu alanlardan biridir.

Bu kültürel hayatın içinde dikkatimi çeken, üzerinde düşünmeye değer bir misafir ağırlama geleneği vardır.

Bu gelenekte, misafirler kadın ve erkek olarak birlikte gelmişlerse aynı odada ağırlanırlar. Evin hanımı da erkeklerle birlikte misafirlerin bulunduğu odada oturur. Ev sahibi erkek de hanımının ve misafirlerinin yanındadır. Kadın ve erkek misafirlerin bir arada bulunması, evin hanımının odadan çekilmesini gerektirmez. Fakat bu misafirliğin kendine özgü bir ikram adabı vardır: Hizmeti evin erkeği yapar. Ev sahibi yapamıyorsa oğlu, damadı veya evin diğer erkeklerinden biri bu görevi üstlenir.

İlk bakışta sıradan bir misafir ağırlama biçimi gibi görünen bu davranışın arkasında, aslında ince bir aile adabı bulunmaktadır. Evin hanımı misafirlerin arasında oturur, sohbete katılır, evin bir parçası olarak yerini alır. İkram ve hizmet işini ise evin erkeği üstlenir. Böylece ev sahibi, misafir ağırlamanın yalnızca evin hanımına ait bir görev olmadığını, kendisinin de bu sorumluluğun içinde bulunduğunu gösterir.

Burada dikkat çekici olan, yabancı bir erkeğin önünde evin hanımının hizmet etmek durumunda bırakılmaması; buna karşılık evin erkeğinin yabancı bir kadına da aynı nezaketle ikramda bulunabilmesidir. Ancak bu davranışı kadın hizmet ederse haysiyetinden bir şey kaybeder, erkek hizmet ederse değer kazanır biçiminde yorumlamak doğru değildir. Kadının ikramı da erkeğin ikramı da gönülden geldiğinde güzeldir. Mesele, birinin diğerinden üstün olması değil, ev sahipliğinin paylaşılması ve misafire gösterilen saygının bir aile geleneği içinde yaşatılmasıdır.

Şimdi bu geleneğin anlamını bir hikâyenin içinde düşünelim.

Konağın İzzeti

Bir sonbahar akşamıydı. Urfa’nın taş sokaklarına günün son ışıkları düşüyor, Harran Ovası’ndan gelen hafif rüzgâr, gün boyunca kavrulmuş taş duvarların sıcaklığını yavaş yavaş alıyordu. Güneş batarken şehrin damlarında başka bir hayat başlıyordu.

Urfa’da akşam, yalnızca gündüzün bitmesi değildi. Hele eski Urfa evlerinde akşam, ailenin bir araya geldiği, komşunun komşuyu hatırladığı, dostun dostu aradığı, kahvenin piştiği, sohbetin koyulaştığı bir vakitti.

Bu şehir, tarih boyunca nice medeniyetin gelip geçtiği bir kavşaktı. Harran’ın kadim ilim geleneği, Balıklıgöl’ün etrafında örülen inanç dünyası ve Fırat’ın bereketi, bu coğrafyanın insanına yalnızca bir yaşama alanı değil, derin bir kültürel hafıza da bırakmıştı.

Urfa’nın iklimi de insanını biçimlendirmişti. Yazın gölgede bile insanı terleten sıcaklar, hayatı taş evlerin serin avlularına taşımıştı. Yüksek duvarların ardındaki hayatlı evler, eyvanlar, geniş sofalar ve avlular yalnızca mimari tercihler değildi; aynı zamanda bir hayat biçiminin mekâna dönüşmüş hâliydi. İnsanlar burada birbirine yakın yaşar, sevinçlerini de kederlerini de paylaşırdı. Misafir, evin kapısından içeri girdiğinde yalnızca bir odaya değil, bir ailenin dünyasına kabul edilirdi.

O akşam da eski bir Urfa konağının kapısı çalındı.

Ev sahibi, yılların verdiği ağırbaşlılıkla kapıya yöneldi. Gelenler iki aileydi. Kadınlar ve erkekler birlikte gelmişlerdi. Aralarında yaşlılar, gençler ve çocuklar vardı. Ev sahibi misafirlerini büyük bir nezaketle karşıladı. Selamlar verildi, hâl hatır soruldu. Ardından herkes geniş misafir odasına alındı.

Odanın bir köşesinde minderler, diğer tarafında sedirler vardı. Duvarlarda geçmişten kalma birkaç hatıra, tavanda ise eski Urfa evlerinin kendine özgü sadeliği hissediliyordu. Büyük bir bakır tepside kahve fincanları hazırlanmış, odanın ortasına güzel bir sofra kurulmuştu.

Evin hanımı da geldi ve misafirlerin arasına oturdu. Kadınlarla sohbet ediyor, zaman zaman erkeklerin konuşmalarına da katılıyordu. Ev sahibi de aynı odadaydı. Kimse bundan rahatsızlık duymuyor, kimse yadırgamıyordu. Çünkü bu evin kendine özgü bir misafirlik adabı vardı.

Bir müddet sonra kahve vakti geldi.

Misafirlerden biri, evin hanımının ayağa kalkacağını düşünerek ona doğru baktı. Fakat hanım yerinden kıpırdamadı. Evin erkeği ise hiç beklemeden ayağa kalktı.

— Siz sohbetinize devam edin, dedi.

Kahve tepsisini kendisi hazırladı. Fincanları tek tek doldurdu. Önce yaşlı misafirlere, sonra kadınlara, ardından diğer konuklara ikram etti. Biraz sonra oğlu da yanına geldi. Babasının elindeki tepsiyi alarak sofranın hazırlanmasına yardım etti.

Misafirlerden biri bu duruma şaşırmıştı. Bir ara ev sahibine dönerek sordu:

— Beyefendi, hanımefendi de burada oturuyor. Neden bütün hizmeti siz yapıyorsunuz? Bizim alıştığımız misafirliklerde evin hanımı da ikramda bulunur.

Ev sahibi hafifçe gülümsedi. Elindeki kahve fincanını bıraktı. Bir süre düşündü. Sonra şöyle konuştu:

— Bakın, bizim evimizde misafir başımızın tacıdır. Kadın olsun, erkek olsun, gelen insanın yeri ayrıdır. Biz misafiri cinsiyetine göre ayırmayız. Kadını da erkeği de aynı odada ağırlar, aynı sofraya oturturuz. Çünkü misafirlik, insanı cinsiyetine göre ayırarak değil, insan olduğu için değerli görerek yapılır.

Biraz durdu. Sözlerini daha yavaş sürdürdü:

— Bizim bir de aileden gelen bir ikram geleneğimiz var. Benim hanımım bu evin hanımıdır. Bu evde benimle birlikte yaşar, bu ocağın yükünü benimle birlikte taşır. Benimle birlikte misafirlerimizi karşılar, onların arasında oturur, sohbete katılır. Ben de ev sahibi olarak hizmeti üstlenirim. Bu, benim için bir görev olduğu kadar bir zevktir. Hanımımın misafirlerin arasında rahatça oturmasını, sohbete katılmasını isterim. Benim kahve sunmamda, yemek ikram etmemde ne eksilir? Bilakis, evime gelen insana hizmet etmekten mutluluk duyarım.

Misafir dikkatle dinliyordu.

Ev sahibi devam etti:

— Şunu da söyleyeyim: Bir erkeğin bir kadına kahve sunması, önüne yemek koyması, ona hizmet etmesi küçüklük değildir. Hürmettir, nezakettir. Benim hanımımın da misafirlerine ikramda bulunması elbette bir güzelliktir. Fakat bizim evimizde bu işi erkekler üstlenir. Oğlum da yardım eder, damadım da. Çünkü biz böyle gördük, böyle öğrendik. Ev sahipliği yalnızca evin hanımına bırakılacak bir iş değildir. Bu evin sofrası da, misafiri de hepimizin sorumluluğundadır.

O sırada odada kısa bir sessizlik oldu.

Evin yaşlı hanımı, konuşulanları tebessümle dinliyordu. Sonra söz aldı:

— Bizim büyüklerimiz böyle öğretmişti. Misafire kapı açılır, gönül açılır, sofra açılır. Herkes elinden geleni yapar. Bizim evde erkek kahve yapar, yemek taşır, misafirin hizmetini görür. Bundan dolayı kimse onun değerinden bir şey eksildiğini düşünmez. Ben de misafirlerimin arasında oturur, onlarla sohbet ederim. Bu da benim ev sahipliğime katılma biçimimdir.

Yaşlı kadın biraz durduktan sonra ekledi:

— Önemli olan kimin hizmet ettiği değil, hizmetin hangi gönülle yapıldığıdır. İnsan bir fincan kahveyi de gönül alarak sunabilir, bir sofrayı da sevgiyle kurabilir. Bizim geleneğimizde esas olan, misafirin gönlünü hoş tutmaktır.

Ev sahibi bu sözleri başıyla onayladı.

Gece ilerledi. Kahveler içildi, yemekler yenildi. Sohbet bir ara Urfa’nın eski günlerine, bir ara Harran’a, bir ara da ailelerin geçmişine uzandı. Eski dostluklar, aile büyükleri, düğünler, taziyeler anlatıldı. Herkes birbirinin sözünü dinliyor, her anlatılan hatıra yeni bir hatırayı çağırıyordu.

Misafirler gece sonunda kalktıklarında ev sahibine teşekkür ettiler. Fakat içlerinden biri kapıdan çıkarken bir kez daha arkasına döndü. Ev sahibine bakarak şöyle dedi:

— Bu akşam sizin evinizde yalnızca misafirlik görmedim. Bir geleneğin arkasında nasıl bir düşünce ve insan anlayışı bulunduğunu da gördüm. Meğer bir fincan kahvenin bile anlatabileceği ne çok şey varmış.

Ev sahibi gülümsedi:

— Bizim oralarda derler ki, misafir evin bereketidir. Ama bereketi yalnızca sofrada aramayacaksın. Bazen bir insanın nasıl karşıladığında, nasıl ikram ettiğinde, nasıl sohbet ettiğinde ve misafirine nasıl gönül açtığında arayacaksın.

Kapı kapandı. Konuklar gecenin karanlığında uzaklaşırken konağın avlusunda hâlâ kahve kokusu vardı.

O gece misafirler bir Urfa evinden ayrılmışlardı; fakat yanlarında yalnızca ikram edilmiş kahvenin ve yemeğin hatırasını götürmüyorlardı. Bir toplumsal terbiyenin, bir aile geleneğinin ve bir gönül anlayışının izini de taşıyorlardı.

Çünkü o evde hizmet, kadının veya erkeğin değerini belirleyen bir ölçü değildi. Ev sahipliğinin, paylaşmanın ve misafire hürmetin bir ifadesiydi. Evin erkeği hizmeti üstlenirken hanımını misafirlerin arasında tutuyor; hanım da evin sosyal hayatına katılarak bu misafirliğin bir parçası oluyordu.

Belki de bu geleneğin en güzel tarafı, kadınla erkeği birbirine rakip veya birbirinin karşısında konumlandırmamasıdır. Her ikisi de aynı evin, aynı sofranın ve aynı misafirlik kültürünün içindedir. Birinin yaptığı diğerinin değerini azaltmaz. Birinin hizmeti diğerinin saygınlığını yükseltmek için değildir.

Çünkü misafirperverlikte asıl büyüklük, hizmet edeni küçültmemekte; ikram edileni de mahcup etmemektedir. İnsanın değeri yaptığı işin türünde değil, o işi hangi gönülle yaptığı ve karşısındakine nasıl davrandığında saklıdır.