Türkiye’de yükseköğretimin bugün karşı karşıya bulunduğu sorunları yalnızca akademik kalite, öğretim üyesi yetersizliği, sınav sistemleri veya üniversitelerin yönetim anlayışı üzerinden açıklamak mümkün değildir. Sorunun çok daha derin, yapısal ve üzerinde yeterince durulmayan bir boyutu var: Üniversitelerin, yükseköğretim kurumu olma niteliğinden uzaklaşarak yabancı öğrenci kaydı üzerinden gelir elde eden yapılara dönüşmesi.
Özellikle vakıf üniversitelerinde, Orta Asya’dan, Afrika’dan ve Kuzey Afrika ülkelerinden gelen öğrencilerin düşük ücretlerle lisans programlarına kaydedildiğine ilişkin örnekler, bu meselenin ekonomik ve idari boyutunu yeniden düşünmeyi gerektiriyor. Öğrencilerin yaklaşık 1.500 dolar karşılığında lisans programlarına kayıt yaptırabildiği bir düzende, asıl meselenin eğitim talebi olup olmadığı sorusu önem kazanıyor. Çünkü bazı öğrenciler açısından üniversite kaydı, akademik bir hedefe ulaşmanın ötesinde, Türkiye’de yasal olarak bulunabilmenin, burada bir iş bulabilmenin ve hayatını sürdürebilmenin bir aracı hâline gelebiliyor.
Burada yabancı öğrencilerin tamamını aynı gerekçeyle hareket eden bir topluluk olarak değerlendirmek elbette doğru değildir. Gerçekten eğitim almak, meslek edinmek ve akademik hayatını Türkiye’de sürdürmek isteyen çok sayıda öğrenci vardır. Ancak eğitim amacıyla yapılan kayıtlarla, üniversite kaydının başka göç ve çalışma hedefleri için araçsallaştırılması arasındaki farkın ortaya konulması gerekir. Bu ayrım yapılmadığında hem gerçek öğrenciler hem de üniversiteler zarar görür.
Meselenin vahametini gösteren bir örnek olarak, bir üniversitenin Türkçe Öğretim Merkezi’ne (TÖMER) 1.200 öğrencinin kayıt yaptırdığı, buna karşılık derslere devam eden öğrenci sayısının yalnızca 81 olduğu bilgisi tarafıma ulaştı. Bu rakamlar resmî olarak doğrulanmış veriler olarak değil, araştırılması gereken ciddi bir iddia ve ihbar niteliğinde ele alınmalıdır. Ancak doğruysa, aradaki fark sıradan bir devamsızlık meselesi değildir. 1.200 kayıt karşısında 81 devamlı öğrenci bulunması, kayıt, eğitim, devam takibi ve kurumsal denetim süreçlerinin nasıl işlediğine ilişkin çok ciddi sorular doğurur.
Bir üniversitenin TÖMER programına 1.200 kişi kayıt yaptırıyor, fakat bunlardan yalnızca 81’i derslere devam ediyorsa şu soruları sormak gerekir: Geri kalan 1.119 kişi nerede? Bu öğrenciler hangi amaçla kayıt yaptırmıştır? Üniversite bu kişilerin eğitim süreçlerini nasıl takip etmektedir? Kayıt yaptıranların gerçekten eğitim alıp almadığı, devam koşullarını yerine getirip getirmediği ve öğrenci statüsünün hangi amaçlarla kullanıldığı denetlenmekte midir?
Bunlar yalnızca bir üniversitenin idari işleyişine ilişkin sorular değildir. Aynı zamanda Türkiye’nin göç politikası, yükseköğretim sistemi, yabancı öğrenci kabulü ve çalışma hayatıyla doğrudan ilgili meselelerdir.
Üniversite mi, ikamet kapısı mı?
Üniversiteye kayıt yaptırmanın bazı yabancı öğrenciler açısından Türkiye’de kalabilmenin bir aracı hâline gelmesi, yükseköğretimin temel işlevini tartışmalı hâle getiriyor. Bir öğrenci üniversiteye eğitim almak için değil, öğrenci statüsünün sağladığı imkânlardan yararlanmak için geliyorsa burada eğitim kurumu ile göç ve ikamet sistemi arasındaki ilişkinin yeniden ele alınması gerekir.
Üniversite, öğrencinin Türkiye’de bulunmasını kolaylaştıran bir belge üretme merkezi değildir. Üniversite, bilgi üreten, bilimsel düşünce geliştiren, meslek kazandıran ve insan yetiştiren bir kurumdur. Öğrenci statüsünün eğitim dışındaki amaçlarla kullanılması ise yalnızca üniversitenin değil, ilgili kamu kurumlarının da sorumluluk alanına girer.
Burada dikkat edilmesi gereken husus, yabancı öğrencilerin Türkiye’de bulunmasına karşı çıkmak değildir. Tam tersine, Türkiye’nin uluslararası öğrencilere kapılarını açması, tarihî ve kültürel bağlarını eğitim yoluyla güçlendirmesi son derece önemlidir. Orta Asya’dan, Afrika’dan ve Kuzey Afrika’dan gelen gençlerin Türkiye’de nitelikli eğitim alması, ülkemizin uluslararası akademik ilişkilerine ve yumuşak gücüne katkı sağlayabilir. Ancak bunun gerçekleşebilmesi için üniversitelerin eğitim kalitesini, öğrenci kabulünü ve akademik standartlarını koruması gerekir.
Aksi takdirde uluslararasılaşma adı altında yükseköğretimin ticarileştirilmesi, eğitim diplomasisinin yerini kayıt ekonomisinin alması kaçınılmazdır.
Yükseköğretim Kurulu (YÖK) nerede?
Meselenin en önemli boyutlarından biri de denetimdir. Yükseköğretim Kurulu, üniversitelerin yalnızca kuruluşunu, programlarını ve akademik kadrolarını düzenleyen bir kurum değildir. Aynı zamanda yükseköğretim sisteminin bütünlüğünü, niteliğini ve kamu yararını gözetmekle sorumludur.
Bir üniversitenin yüzlerce, hatta binlerce yabancı öğrenci kaydı yaptığı, fakat bu öğrencilerin ne kadarının gerçekten eğitim aldığı konusunda ciddi soru işaretleri bulunduğu bir ortamda denetim mekanizmalarının nasıl çalıştığı sorgulanmalıdır. YÖK’ün bu tür uygulamalardan haberdar olup olmadığı, hangi verileri takip ettiği ve denetim sonuçlarının ne olduğu açıklığa kavuşturulmalıdır.
Özellikle TÖMER programları bakımından kayıt sayısı, fiilî devam, sınavlara katılım, başarı ve programı tamamlama oranları birlikte değerlendirilmelidir. Yalnızca kayıt sayısına bakarak bir üniversitenin uluslararası öğrenci başarısından söz edilemez.
YÖK’ün elinde üniversitelerin kayıt, devam ve mezuniyet verilerini karşılaştırabilecek bir denetim altyapısı bulunmalıdır. Kâğıt üzerinde binlerce öğrencisi olan, fakat sınıflarında bu öğrencilerin çok küçük bir bölümünü görebilen kurumların durumu ayrıca incelenmelidir.
Çünkü denetimsizlik, zamanla kurumsal bir alışkanlığa dönüşür. Kurumsal alışkanlığa dönüşen denetimsizlik ise üniversitenin kendi kendisini tüketmesine yol açar.
Eğitimin yerini kayıt ekonomisi alırsa
Vakıf üniversitelerinin finansman sorunları yaşadığı, öğrenci bulmakta zorlandığı ve gelirlerini çeşitlendirmeye çalıştığı bilinen bir gerçektir. Ancak ekonomik sürdürülebilirlik adına akademik standartların gevşetilmesi, üniversiteyi ayakta tutmak değil, onun kurumsal kimliğini aşındırmaktır.
Bir üniversiteyi üniversite yapan, kaç kişiyi kaydettiği değil, kaç kişiye nitelikli eğitim verebildiğidir. Öğrenci sayısını büyütmek, uluslararası öğrenci oranını artırmak veya yabancı ülkelerden kayıt almak tek başına başarı göstergesi değildir. Asıl başarı, öğrencinin akademik yeterlilik kazanması, derslere devam etmesi, öğrenmesi, araştırması ve mezun olduğunda bir mesleği hakkıyla yapabilecek donanıma ulaşmasıdır.
Eğer üniversiteler için yabancı öğrenci kaydı, akademik faaliyetin önüne geçen bir gelir kalemine dönüşürse eğitim ile ticaret arasındaki sınır ortadan kalkar. Bu durumda öğrenci, eğitim sürecinin öznesi olmaktan çıkar, finansal tablonun bir kalemine dönüşür.
Üstelik bu durum yalnızca yabancı öğrencileri ilgilendirmez. Aynı üniversitede eğitim gören Türk öğrencilerin de aldığı eğitimin niteliğini etkiler. Öğretim üyelerinin zamanı, dersliklerin kapasitesi, akademik danışmanlık hizmetleri ve kurumsal kaynaklar sağlıklı bir planlamaya dayanmak zorundadır. Eğitim amacıyla oluşturulmuş bir kurumun önceliği gelir maksimizasyonuna dönüşürse akademik hayat kaçınılmaz olarak bundan etkilenir.
Üniversitenin itibarı kayıt sayısıyla ölçülmez
Bugün Türkiye’de üniversitelerin karşı karşıya olduğu sorun, yalnızca yabancı öğrenci kabulündeki denetim eksikliği değildir. Akademik liyakatin aşınması, üniversite yönetimlerinin niteliği, bilimsel üretimin yetersizliği, diploma enflasyonu, öğretim üyelerinin kurumsal konumları ve eğitimin giderek ticarileşmesi aynı büyük sorunun farklı yüzleridir.
Üniversiteyi bir işletme gibi yönetmekle üniversitenin işletme mantığına teslim edilmesi arasında önemli bir fark vardır. Birincisi kaynakların etkin kullanılmasını gerektirir; ikincisi ise akademik değerlerin ekonomik çıkarlara feda edilmesi tehlikesini taşır.
Üniversiteler elbette ekonomik açıdan sürdürülebilir olmalıdır. Fakat bu sürdürülebilirlik, akademik niteliğin ve kamusal sorumluluğun pahasına sağlanamaz.
YÖK’ün öncelikle şu sorulara cevap vermesi gerekir: Üniversitelerdeki yabancı öğrenci kayıtlarının ne kadarı fiilî eğitime dönüşmektedir? TÖMER programlarında kayıt ve devam arasındaki farklar neden oluşmaktadır? Öğrenci statüsünün eğitim dışındaki amaçlarla kullanılması ihtimaline karşı hangi kontroller yapılmaktadır? Vakıf üniversitelerinin uluslararası öğrenci kabulünde akademik standartlar nasıl korunmaktadır? Bu konularda üniversitelerden düzenli ve doğrulanabilir raporlar istenmekte midir?
Bu sorulara verilecek cevaplar, yalnızca bir üniversitenin değil, Türkiye yükseköğretim sisteminin geleceği açısından önemlidir.
Sonuçta mesele 1.200 öğrencinin kayıt yaptırıp 81 öğrencinin derse devam etmesinden ibaret değildir. Mesele, üniversitenin ne olduğu ve ne olmaktan çıktığıdır.
Bir zamanlar üniversiteler insan yetiştirmek, bilim üretmek ve topluma yön vermek için vardı. Bugün ise bazı üniversitelerin öğrenci kaydını, gelir elde etmenin; öğrenci statüsünü de Türkiye’de kalmanın bir aracı hâline getirebildiği yönündeki iddialar, yükseköğretimin geleceği bakımından ciddi bir uyarıdır.
Üniversite, öğrencinin Türkiye’de kalabilmek için satın aldığı bir kapı olmamalıdır. Üniversite, insanın kendisini, bilgisini ve düşüncesini geliştirmek için girdiği bir ilim kapısıdır.
Bu kapının niteliğini kaybetmesi, yalnızca üniversitelerin değil, ülkenin geleceğinin de kaybedilmesidir.
2026 Türkiye’sinde artık şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir: Üniversitelerimiz gerçekten öğrenci mi yetiştiriyor, yoksa öğrenci kaydı üzerinden kendi varlığını sürdürmeye çalışan yapılara mı dönüşüyor?
Çünkü bir üniversite her gün biraz daha az bilim üretiyor, biraz daha az eğitim veriyor ve biraz daha fazla kayıtla övünüyorsa, orada büyüyen şey yükseköğretim değildir.
Büyüyen, üniversitenin tabelasıdır; küçülen ise üniversitenin kendisidir.