Yusuf Çifci*
Bu yazı, sizi biraz değiştirecek! Hele ki sonuna kadar okursanız, kesinlikle bir hayli değişeceğinizin garantisini verebilirim. Son dönemlerde hakkında çokça yazılıp çizilen Bir Başkadır adlı dizi hakkında, bu yazı boyunca hep beraber düşüneceğiz! Eğer daha önce ideolojik bir gözlükle bakıp bu diziyi “iyi” ya da “kötü” dikotomisinde bir yere oturttuysanız, bu yazıyı burada bırakabilirsiniz. Çünkü sinema okuryazarlığı, hiçbir zaman ideoloji ekseninde yapılmamıştır ve yapıl(a)mayacak gibi de görünmektedir. Bu yazıda Bir Başkadır adlı dizinin iki sezonunu felsefi, sosyolojik, psikanalitik ve son olarak da sinematografik açıdan değerlendireceğiz. Buyurun, başlayalım!
Üniversitede, öğrencilerle birlikte film okuması yaparken genel olarak ilk söylediğim şey şudur. Derdi olmayan bir insan şiir yazmaz, beste yapmaz, senaryo yazmaz ya da film çekmez. Çünkü insanı o dert çamuru içinde sürükleyen, göklere çıkaran ve bir Anadolu tabiriyle yerin dibine indiren de o insanın “derdi”dir. Sinema okuryazarı olsun ya da olmasın, Züğürt Ağa adlı filmi, herhalde hemen herkes izlemiştir. Mesela o filmin senaristine o filmi “yaptıran dert” nedir? Şener Şen’in ağa rolünü oynadığı bu filmde ağanın kent yaşamına katılamaması, herhalde İstanbul gibi büyük kentlerin kenar mahallelerinde biraz gezen herkesin gözlemlediği bir şeydir. Ama filmi en nihayetinde Yavuz Turgul yazmıştır. Köy ile kent arasında kalanların trajedisi, Yavuz Turgul’a bu filmi yazdıran temel dert olarak okunabilir.
Peki, Berkun Oya’ya Bir Başkadır adlı diziyi yaptıran “dert” nedir? İşte bu soru, aslında, dizideki saklı felsefi önermeye işaret etmektedir. Dizinin birinci ve ikinci bölümlerinde ya da toplam 12 bölüm boyunca, birbiriyle barışmayı bir türlü becerememiş toplumsal tabakalar ya da alt tabakalar ısrarla kameranın önüne getirilmektedir. Bauman hocamın Sosyolojik Düşünmek adlı kitabında da ısrarla vurguladığı gibi; “Tiksinmek, bir şeyin yerli yerinde olmamasından kaynaklanmaktadır. Mesela; mutfaktaki tabaktaki karnı yarık yemeği, hele ki karnınız açsa, harika görünebilir.
Ama aynı yemek, yatak odasındaki yatağın üstünde sizi iğrendirecektir.” Bu pencereden bakıldığında; Bir Başkadır’da birbirinden tiksinen toplumsal temsiller gösterilmektedir. Özellikle birinci sezonun başlarında; Peri’nin başörtülü birini, yani Meryem’i, “özne” olarak kabul etmemesi, dikkat çekmektedir. Buradan hareketle dizideki felsefi önermeyi şöyle bir soruyla anlamaya çalışabiliriz: “Ötekini, neden ‘öcü’ olarak görürüz?”
Tam olarak burada, bu yazı boyunca tekrar tekrar soracağımız temel bir soruya odaklanalım: “Bir, neden ve nasıl başkadır?” Nitekim dizinin adı; Bir Başkadır Benim Memleketim adlı şarkıya atfen açıklanabilir. Ama bundan bir adım öteye gidildiğinde asıl meselenin daha derinlerde olduğu ifade edilebilir. Dizideki asıl mesele şudur: “Bir” ya da “Bir olmak”, “başka” olmak demektir. Çünkü bir başka olan bizim memleketimizde; ait olduğunuz toplumsal grubun dışındakileri, o “bir” içinde görmek, görmeye çalışmak gerçekten çok yorucudur ve hemen hemen çoğunlukla bu görme eyleminde başarılı olunamaz. Çünkü hep “öcüdür” aslında öteki olan… Daha doğrusu, Sartre’ın Bulantı adlı kitabında da dediği gibi; “Öteki cehennemdir!” Hele ki Türkiye’de öteki, cehennemin biraz daha ötesindedir.
Öncelikle net bir şekilde kendimi tanımlamam lazım ki; yazdıklarım, bir ideolojik formasyonun altında değerlendirilmesin. Ben, milliyetçi bir gelenekten geliyorum, katı-milliyetçi olarak değerlendirilebilecek bir ailenin içinde büyüdüm. Babamın sol görüşlülere nasıl yaklaştığını, şu trajikomik anımla anlatayım. Bir gün babam televizyon izlerken; o an televizyon ekranında görünen “X” (bir siyasal partinin genel başkanı) ile ilgili argo bir şekilde konuşmaya başladı. Ertesi gün ben ilkokuluma gittim. Okula gittiğimde, hemen ilk derste; öğretmenimiz, “X” ile ilgili bir muhabbet başlattı. Ve “X”in adını duyar duymaz ben, “X” ile ilgili babamdan duyduğum argo kelimeyi dile getirdim, hem de bağırarak… Bugün bile öğretmenimin yüzünün girdiği hâli hâlâ unutamıyorum.
Benzer şekilde, dizideki psikiyatrist Peri’nin annesinin evine gelen başörtülü çalışanın adını duyduğunda, yüzünün hemen hemen öğretmenimle aynı şekle büründüğünü söyleyebilirim. Çünkü sosyolojik zeminler, görme biçimlerimizi tam olarak belirlemektedir. Ve de bu dizi, bir görme biçimi eleştirisidir. Lacan hocamın Psikanalizin Temel İlkeleri adlı eserinde de dediği gibi; “Özne, nesneyi sadece kendi arzusunun desteklediği açıdan görebilir…” Bir Başkadır adlı dizide Berkun Oya, özneye, nesnelerin başka açılardan da görülebileceğini göstermeye çalışmaktadır.
Sezai Karakoç, “Çiçek solarken, kendi sapına doğru eğilir…” der! Evet, bütün toplumlar da olası bir çatışma durumunda; kendi içine, yani kendi sapına ve köküne yönelir. Buhran dönemlerinde, cezaevindekiler ve hatta akıl hastanesindekiler tahliye edilebilirler… Ki; bir toplum ancak kendi sapına doğru eğilerek ya da bütün “bir”lerle barışarak çatışma dönemlerini atlatabilir. Erzincan Depremi’nde hapishanedekilerin kurtardıkları hayatları (TRT Kara Kış dizisinde anlatıldığı gibi) hepimiz biliriz. Ama hiçbirinin suçlarını sormayız ya da merak etmeyiz. Çünkü tarih, faraziyat üstünden yazılamaz.
Mesela Genç Osman döneminde cep telefonu olsaydı; henüz tahta geçmiş padişah, zindanda beklerken, annesine; “Anneciğim, ben bu padişahlık işini beceremedim…” şeklinde bir mesaj atar mıydı, diye bir soru soramazsınız. Çünkü o zaman cep telefonu yoktu… Buna paralel olarak, olası bir çatışma halinde, her toplum kendi sapına ya da kendi içindeki öznelik biçimlerine ya da “bir”lere başvurur. Çünkü her toplumun kalesi kendi içindeki asabiyedir ya da bağlılık biçimidir. İşte Berkun Oya, tam olarak bu bağlılık biçimlerinin niteliğini eleştirmektedir.
“Bir, neden ve nasıl başkadır?” Bir Başkadır’daki sosyolojik zemin, tam olarak Judith Butler’ın İktidarın Psişik Yaşamı adlı eserindeki özneler üzerine oturur. Çünkü Butler’a göre; bir toplumdaki özneler, bağlanma olmadan var olamazlar. Bu toplumdaki özneler kimlerdir? Herhalde saymaya kalksak, Türkiye’de bir elin parmağını geçmeyecek kadar öznelik biçimi ancak vardır. Burada bahsettiğim öznelik biçimini, “Türkiye’de yağmur yağsa, kim kiminle yan yana durur?” sorusu üzerinden de düşünebilirsiniz. Toplam beş farklı öznelik biçimini, aslında beş farklı hayat tarzı, ilişki tarzı, giyim tarzı ya da sosyolojik tabirle söylersek, gündelik yaşam pratiği olarak tanımlayabiliriz.
Şimdi burada yenilir yutulur bir cümle kuracağım. “Bir Başkadır adlı dizide; bu beş öznelik biçiminin, bir türlü barışamaması mercek altına alınmaktadır.” Çünkü burada bir “gündelik hayat” savaşı verilmektedir. Bu, bir yaşam tarzı savaşıdır. Dahası, bu özneler dizide de gösterildiği gibi birbirlerine tiksintiyle bakmaktadırlar. Ama diziyi yapan Berkun Oya’nın maksadı, bu tiksintiyi estetize edip, mümkünse bitirmek, değilse de azaltmaktır.
“Bir, neden ve nasıl başkadır?” Çünkü sizin gibi olmayan, sizin gibi giyinmeyen, sizin gibi inanmayan, sizin gibi davranmayan insanı anlamak birazcık zordur, çaba gerektirir. Bir İngiliz atasözünde söylendiği gibi: -Walk a mile in someone’s shoes- yani, “Birini eleştirmek için onun ayakkabısını giyerek biraz yürümek gerekir…” Ama toplum hâlinde yaşamak, böyle bir şey işte… Toplum, sizden farklı olanlara biraz da olumsuz sıfatlar vererek hayatınıza devam etmenizi önerir.
Levi-Strauss hocamın Hüzünlü Dönenceler adlı kitabında da ifade ettiği gibi; “Kardeşim, kabilevi toplumlarda, ötekini yiyorlardı. En azından şimdi, ötekileri yemekten vazgeçtik!” de diyebilirsiniz. Ama inanın, sorun tam olarak burada… Evet, insanlık bir dönem öteki kabileden yakaladıklarını pişirip yemiş olabilir. Ama hem zaman hem de zemin, buna müsait değil. Yani artık “öteki”ni yiyemiyoruz, o nedenle bütün ötekileri anlamak zorundayız. Çünkü öteki de başka bir “bir” içindedir. Yani bir başkadır…
Üniversitede siyasal kültür dersini anlatırken her zaman şu örneği veririm: “Afrika’daki bazı kabilelerde, bir ailenin büyüğü öldüğünde, onun etini diğer aile üyeleri afiyetle yerler! Hatta ölenin kalbi, genelde geride kalan en yaşlı aile üyesine ikram edilir!” Yani ceset, yani cenaze, aslında bir ziyafettir, oralarda… Bunu duyan öğrencilerin yüzlerinde hemen bir tiksinme belirir. Ancak öğrencilerden çok azı şu soruyu sorar: “Peki ama neden?” Onlar sormasalar da ben hemen antropolojik gerekçeyi de arkasından söylerim: “Çünkü ölmüş bir baba ya da anne için en güzel mezar, evlatlarının bedenidir!” diye bir anlayış vardır, orada… Bu açıklama, bazılarının yüzündeki tiksinme duygusunu az da olsa giderir. Çünkü anlamadan yapılan her yargılama, “bir”den çalar. O toplumsal ya da sosyolojik konumda olanların yerine kendini koyamaz insan! Çünkü bir makine olarak toplum, tam olarak böyle çalışır. Bir Başkadır adlı dizi, toplum makinesinin işleyiş prensiplerini eleştirmektedir.
Burada, Bir Başkadır adlı dizideki ötekilerin hem temsiline hem de bu ötekileştirilmiş olanların hıncına bakalım. Bu sırada tam olarak Freud’un Tutukluk, Semptom ve Kaygı adlı eserinde bahsettiği üçlemeye başvurmamız gerekir. Freud’un meşhur “id-ego-süperego” üçlemesi ekseninde; bu diziye baktığımızda; idin yani bilinçdışının hâkim olduğu bir toplumsal yaşam görüyoruz. Hatta karakterlerin bilinçdışlarını adeta kustuklarını fark ediyoruz. Eski çatışmalar, eski kimlik temsillerinden nefretler ve büyük bir tanınma çabası…
Belki de buraya en uygun düşen örnek; Arkadaş Zekai’nin Çelişkili Kötü Şiiridir adlı şiirindeki; “Bak, oraya odun düştü onu alsana… Yok, onu öteki alsın…” şeklindeki dizeleridir. Çünkü sosyal medyada iddia edilenlerin aksine, dizide, “ben” ve “öteki” arasındaki köprünün tekrar kurulması gerektiği ısrarla vurgulanmakta ve ötekini görme biçimimizin değişmesi gerektiğine işaret edilmektedir. Diğer bir ifadeyle, dizide; “Türkiye’nin psikanalizi yapılmaktadır!” desek, herhalde yanılmış olmayız. Dizideki her bir karakter, bir toplumsal özne olarak kendi katarsisini öyle ya da böyle yaşamaktadır. Ve bize birin başka olduğu, ısrarla söylenmektedir.
Diziden çıkıp şimdi de gelelim kendimize… “Onu da öteki alsın!” diyebildik mi, diyebildiniz mi hiç? Ya da soruyu şöyle soralım: “Yeter ki senin kalbin bakire olsun, Ruhiye…” diyebilecek mi, dizideki Yasin gibi, birileri sevdiğine? Üstelik eşinin bu duruma, zorla düşmesi gerçeğiyle yüzleşebilir mi, bu toplum içindeki herhangi bir insan? Hatta şöyle de sorabiliriz: “Peri, Meryem’e sarılarak ne kaybetmiştir? Neden annesi gibi İtalya senin, Fransa benim gezmek yerine, ötekini anlamayı tercih etmiştir?” Bakın, soru işaretine, yine fazla yüklendik! Çünkü bu dizide yapılan psikanaliz, Türkiye’nin psikanalizidir. Ve net bir şey söyleyeyim: Burada, hepimize bir parça da olsa, kendi bilinçdışımızı yoklamamız için birazcık çabalamak düşmektedir.
“Bir, neden ve nasıl başkadır?” sorusuna tekrar dönelim. Dizide “özne”, “öznelik biçimleri” ve “özneler arası bir savaş” var, demiştik az önce… Burada Peri’nin Meryem’e sarılması da bir “tanıma” değil mi? Melanie Klein’in Haset ve Şükran adlı eserinde de bahsedildiği gibi şizofreninin temeli hasettir. Bireysel anlamdaki ruh bozukluğunun nedeni bu şekilde açıklanabilir. Peki ya kolektif ruh bozuklukları ne olacak? Yani bir toplumsal grubun diğerine haset etmesi işini, nasıl çözeceğiz? Mesela bir öznelik biçimi olarak Türkiye’deki “X” grubu, “Y” grubuna haset ederse, sonuç ne olacak? Peki, bu durumu, haset etmeden nasıl çözebiliriz? İşte bunun yanıtı da “Bir başkadır!” olsa gerek… Çünkü asıl olan “bir” olmak olsa gerek… Ve de öteki “bir”lere saygı göstermek gerek…
Kant, Aydınlanmanın Diyalektiği adlı eserinde; “Aydınlanmış kişi, iki omzunun üstündeki bir buçuk kilogramlık kafasını, yine kendi omuzları üstünde taşıyandır!” cümlesine benzer bir ifade kullanır. Bu çıkış, aşırı entelektüel şeyler söyleyip kendimi de o gruba dahil etmeye çalışıyormuşum gibi algılanabilir. Ama kastım, bu değil! Çünkü toplumsal gruplar, öznelerden oluşur. Ama aile, buna çoğu zaman izin vermez. “Batı’da ‘babalık kurumu’ çözüldü. Artık Batı, yeni bir devlet kuramaz!” demişti, Lacan’dan alıntı yaparak Roudinesco, Her Şeye ve Herkese Karşı Lacan adlı eserinde…
Buna karşılık Doğu’da, kocaman bir baba sorunu var! Açıkçası, “Batı’daki gibi babanın hiç olmaması mı, yoksa babanın bu kadar baskın olması mı iyi?” gibi bir soruyu, sadece “denge” kavramı ile yanıtlayabilirim. Çünkü “baba” lazım, disipline etmesi için… Ancak o baba, tabii ki bu baba, dizideki komiser-baba değildir. Burada kesinlikle bir “aşırı babalık” durumu ya da moda tabiriyle “baba terörü” söz konusudur. Burada Lacan’ın Baba’nın Adları adlı eserine ve kendi yazdığım Siyasal Psikoloji I: Politik Ruh Hastalıkları adlı kitabıma da değineyim. O kadar çok baba var ki bizde, sayamazsınız! Devlet baba, Müslüm baba (sanatçı olan…) öğretmen baba, ağabey baba, amca da babanın yarısı… Bu kadar babanın olduğu yerde, ötekini görme biçimimizi, nasıl değiştirebiliriz ki? Bu kadar “baba” ile nasıl yüzleşebiliriz?
“Bir, neden ve nasıl başkadır?” sorusuna tekrar dönelim. Çünkü bu “bir”in başka olduğunu ya da başka “bir”lerin de olduğunu anlamamız şart! “Dizinin ikinci bölümündeki komiserin bir türlü yüzleşemediği şey nedir?” diye sorsam, herhalde hemen herkes biraz ürkecektir! Ama benim kastım terör örgütü falan değil! Muhtemeldir ki Berkun Oya’nın kastı da bu değildi. Çünkü orada kendine üç çocuk vermiş, saçını süpürge etmiş bir kadının kocası var. O kadına yaptıklarının ya da hamileyken karnına tekme atmasının gerçeğiyle yüzleşemeyen bir “baba” var. Orada, eşinin istediği otomatik robot süpürgeyi almayan bir baba var. Orada şeker önündeyken, şekeri isteyecek kadar “baba” olan bir baba var. Orada yıllardır eziyet ettiği eşinin hayaletini gördüğü için geceleri uyku uyuyamayan bir “aşırı baba” var.
Dizide asıl işaret edilen o “baba” ile yüzleşmektir. Burada yine bir alıntı yapayım. Hocam, Marx ve Engels, Komünist Manifesto’da “Tarih, sınıf çatışmalarından doğar!” demişti. Buna paralel olarak psikolojide ise; “Tarih anne-çocuk ilişkilerinden doğar!” denir. Hatta bir başka olan bizim memleketimiz için bu ifadeyi şöyle kurabiliriz: “Türkiye için tarih, baba-oğul çatışmalarından ibarettir…” Tabii burada haksızlık etmeyelim, erkek çocuğun baba ile girdiği mücadele, cinsel kimliğinin yerleşmesi için bir gerekliliktir. Ancak tabii ki dizideki baba-oğul ilişkisi, dengeden çok uzaktır. İşte belki de Berkun Oya’nın zihnindeki temsil, tam olarak bir baba-oğul barışması olarak da değerlendirilebilir.
“Bir, neden ve nasıl başkadır?” Çünkü Seyyidhan Kömürcü’nün Dünya Lekesi adlı şiir kitabında geçen bir şiirde ifade ettiği gibi; “Tüm evlerin en büyük günahıdır, baba!” Annesini öldürmesin diye, babasının silahını saklayan ve babasının yerine alkolü koymaya çalışan kaç tane daha çocuk vardır, bu yazının okunduğu yerlerde… Ya da babası tarafından aşağılandığı için evlerin en arka odalarında oturan, -eskiden- 37 ekranlı televizyonun karşısında ya da şimdilerde internetin başında ömrünü çürüten kaç tane daha erkek evlat vardır?
Baba ve oğul arasındaki otorite savaşını baba kazanırsa, oğul; Bir Başkadır’daki gibi kendini alkole veren bir oğula dönüşebilir. Baba ve oğul arasındaki otorite savaşını oğul kazanırsa, belki de huzurevinde hıçkırıklar içinde ölmek durumunda kalan bir baba ile karşılaşabiliriz. İşte burada yine “denge” kavramıyla bir önermeyi dile getirebilirim. Baba-oğul savaşı, berabere bitmek zorundadır. Belki de bu nedenle Berkun Oya, baba ve oğlu, ikinci sezonun son bölümünde, ideal bir düzlemde konuşturmuştur.
“Bir, neden ve nasıl başkadır?” Mesela biz, neden, “onu”, serbest bırak(a)mayız? Baba oğlunu, kocası karısını, bir erkek kız arkadaşını bırakmaz, bırakamaz… Çünkü onu, özne olarak tanımayız kısaca… “Neden, birilerini himayemiz altına alıp, sonra da bilinçdışımızdaki bütün kötü örnekleri, onlara aktarmaya çalışırız?” Yani baba evladını, koca karısını ya da bir üst hiyerarşide bulunanlar, neden altındakileri “özne” olarak görmez, göremez? Burayı çok karıştırmayacağım. Çünkü hepinizin de bildiği üzere burası, siyasal kültürün “bir”e ya da bireyliğe izin vermemesinden kaynaklanmaktadır. Çünkü bizde, şair bile olsa, yalnızlar fazla sevilmez. Oysa; bir, başkadır, değil mi?
Sinematografik olarak diziye söyleyeceğim pek bir şey yok! Hemen hepsi sosyal medyada yeterince dillendirildi. Oyuncuları, kutlama-mak elde değil. Çünkü diziyi izlerken duygu, ekrandan üstünüze atlayabiliyor bazı sahnelerde… Başta Berkun Oya olmak üzere bütün ekibe teşekkür etmek gerekir. Türkiye’nin psikanalizini yaparken, herkesin başını eğip belki de bir kez daha söylemesi gereken ifade; “Bir, başkadır!” olsa gerek… Ama bu, “Bir başkadır, benim memleketim…” adlı şarkıdaki “Bir başkadır!” değildir. Burada söylenmesi gereken ifade; “Bir, başkadır… Çünkü ait olmadığınız bir toplumsal gruptan bir kişi, sizinle aynı eğitimi almadığı, aynı aşkları yaşamadığı ve aynı anne ve baba ile büyümediği için farklı -başka- olmak zorundadır. Berkun Oya, ötekini görme biçimimize çok enteresan bir kavram seti üzerinden, yani “bir” ve “başkalık” kavramları üzerinden bir eleştiri yapmıştır. Ellerine sağlık…
Umarım bu dizi; birazcık olsun, ötekini görme biçimimizi olumlu yönde etkiler.
Nitekim “bir”, “başka”dır, “ben”im, “memleket”im.
*: Doç. Dr., Muş Alparslan Üniversitesi
Sıralı Tam Kaynakça
Bir Başkadır, Dizi, Yönetmen: Berkun Oya
Eşkiya, Sinema Filmi, Senaryo: Yavuz Turgul
Sosyolojik Düşünmek, Kitap, Yazarı: Bauman
Bulantı, Kitap, Yazarı: Sartre
Kara Kış, Dizi, Yönetmen: Levent Onan
Psikanalizin Temel İlkeleri, Kitap, Yazarı: Lacan
İktidarın Psişik Yaşamı, Kitap, Yazarı: Judith Butler
Hüzünlü Dönenceler, Kitap, Yazarı: Levi-Strauss
Tutukluk, Semptom ve Kaygı, Kitap, Yazarı: Freud
Çelişkili Kötü Şiiridir, Şiir, Yazan: Arkadaş Zekai Özger
Haset ve Şükran, Kitap, Yazarı: Melanie Klein
Aydınlanmanın Diyalektiği, Makale, Yazarı: Immanuel Kant
Her Şeye ve Herkese Karşı Lacan, Kitap, Yazarı: Roudinesco
Babanın Adları, Kitap, Yazarı: Lacan
Siyasal Psikoloji I: Politik Ruh Hastalıkları, Kitap, Yazarı: Yusuf Çifci
Komünist Manifesto, Kitap, Yazarı: Karl Marx ve Engels
Dünya Lekesi, Kitap, Yazarı: Seyyidhan Kömürcü